Автор: milan

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Пишува: Мартина Дранговска Мартинова, правничка, Македонско здружение на млади правници

Неодамна за време на една работилница во Приштина, предавачката нè замоли да одговориме со едноставно „да“ или „не“ на тезата: „Родителите треба целосно да ја контролираат приватноста на своите деца на интернет“. Речиси сите во просторијата без двоумење одговорија потврдно. Јас бев на другата страна од одговорот и, држејќи се до моето „не“, станував сè посвесна дека прашањето е за простор. Простор во кој човекот, мал или голем, учи да биде сам со себе, да постави граница, да постои без нечие туѓо око како огледало.

И токму тогаш ја почувствував целата тежина на прашањето, не затоа што другите грешат или затоа што јас сум во право, туку затоа што сфатив колку длабоко е вкоренето убедувањето дека приватноста е привилегија што децата допрва треба да ја заслужат.

Но правото да бидеш оставен на мир не е каприц на модерниот човек, туку стара човечка потреба. Вирџинија Вулф одамна напиша дека без „сопствена соба“ нема слободна мисла. Денес, кога и комуникацијата ретко има своја тишина, станува јасно дека приватноста е предуслов за достоинство. Таму каде што нема простор за сопствените зборови и мисли, човекот полека исчезнува.

А сепак, токму во свет на постојана поврзаност, приватноста е едно од најпотценетите човекови права. Сѐ почесто доброволно се откажуваме од неа, прифаќајќи ја како цена што ја плаќаме за удобност и чувство на припадност. Малите, речиси незабележливи отстапки што ги правиме, со текот на времето ја поместуваат границата меѓу јавното и интимното, сè додека приватноста не се претвори од право во привилегија.

Но не еднакво за сите. Приватноста отсекогаш имала различни значења, во зависност од тоа кому му припаѓала. За жените, таа со векови била врзана за домот, за просторот што општеството го нарекувало безбеден. И денес, кога насилството сè уште се третира како нешто што треба да остане зад затворени врати, јасно е дека таа рамка не е надмината.

И не само што опстојува, туку и се префрла на интернет. Доволно е да се отвори која било јавна објава на жена за да се види како насилството станува јавно и нормализирано. Коментарите речиси секогаш се сведуваат на изгледот, а жените се нападнати само зашто се видливи наместо повлечени и тивки. Во таков простор, повикувањето на приватноста повторно служи за да се оправда очекувањето дека жената треба да биде надвор од видното поле.
Последиците од ваквото сфаќање на приватноста, сепак, најрано и најсилно се чувствуваат кај децата. Приватноста им се одзема рано, тивко и најчесто со најдобри намери. Преку секојдневното документирање и споделување, детството станува јавно пред детето воопшто да разбере што значи избор. Така го губи просторот да учи што да сподели, со кого и зошто, и кога е во ред да не сподели ништо. Без таа можност да погреши, да се поправи и да научи, детето никогаш не ја учи приватноста како нешто што му припаѓа.

И како што детето расте, наместо просторот околу него постепено да се шири, во името на безбедноста сè почесто се заменува со надзор. Особено на Балканот, каде што контролата лесно се маскира како љубов. „Додека живееш под мој покрив“, велиме, заборавајќи дека дигиталниот покрив нема ќерамиди и бара сосема нов јазик на грижата. Кога грижата се претвора во надзор, разговорот исчезнува, а тишината што го заменува е најнебезбедната средина за растење.

Особено за девојчињата, кои многу порано и многу поинтензивно ја чувствуваат тежината на дигиталниот поглед врз себе. Понекогаш тој поглед е експлицитен: во форма на коментар, фотографија или порака што ја преминува границата. Понекогаш е тивок и системски: алгоритам што ги насочува и обликува уште пред да добијат простор да одлучат кои сакаат да бидат. Пред да научат да го препознаат сопствениот глас, тие веќе учат да го калибрираат според туѓи очекувања.

Со текот на времето, за девојчињата погледот на другите станува референтна точка. Границата не се доживува како право, туку како ризик. За нив, приватноста не е само прашање на безбедност. Таа е архитектура на самодовербата и предуслов за достоинствено постоење во јавен простор што никогаш не е навистина неутрален.
Но тоа искуство не завршува со детството. Девојчињата што растат без право на сопствен простор подоцна како жени повторно се соочуваат со истото оспорување, само во поинаква форма. Границите што не им биле признаени рано, подоцна повторно мора да ги докажуваат. Токму затоа разговорот за приватноста на децата нè враќа на прашањето: зошто контролата ја прифаќаме како нешто нормално?

Со таа мисла на ум, прашањето од работилницата си го донесов и во Скопје. Не ме следеше толку бројноста на оние што се согласија со тезата колку леснотијата со која дадовме одговор. Брзите одговори понекогаш служат како завеси зад кои се кријат теми што бараат многу подлабоко размислување.

Овде не станува збор за избор меѓу анархична слобода и воен надзор. Тоа се двете најлесни позиции, и двете погрешни. Она што ни недостига, а ретко го споменуваме, е постепен простор на учење: место каде што детето не се остава само, но и не се лишува од себе. Место каде што приватноста не е ризик што го избегнуваме, туку способност што внимателно ја градиме.

И токму тука е одговорот: да создадеме свет што ќе ги чува децата без да ги затвора и ќе им отвори простор да растат без да ги изложи. Да признаеме дека приватноста не е опасност, туку предуслов за човечност.
И дека детето, додека расте под наш покрив, мора постепено да научи како да живее под свој, со врата што знае кога да се отвори, а кога да остане затворена.

*Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.

 

 

Разговара: Наташа Атанасова

Непретенциозен, а добар. Фрагментарен, исцепкан на три ката со по три соби низ кои читателот шета додека пивка зборови со забавно-горчлив вкус, си поткаснува од слатко-кисело-лутите реченици и добива некои нови очила со кои подобро гледа на сегашноста што ја живееме, стравовите со кои се соочуваме и изборите што (не) можеме да ги направиме.

Леснотијата со која се чита дебитантскиот роман „Фобос“ на Соња Станковска, кој се појави пред околу два месеца, а и неговата луцидност, велат дека на него било посветено многу внимание. Спојот на сите овие работи ни ја разгори желбата да ѕирнеме и отаде напишаното и да поразговараме со авторката за тоа како настанал овој роман и кои нејзини размислувања биле силата што го придвижила и движела.

 

Соња, како испадна дури сега да ја издадеш твојата прва книга? Пишуваше ли одамна или сега почна – што се смени во тебе за да се случи книгава?

Пишувам откако ги научив буквите и ги прочитав првите книги. Имам тетратки, нотеси, ворд документи, каде што има поезија, раскази, почетоци без крај, краеви без почеток… Но никогаш порано не сум сметала дека нешто што сум напишала е спремно да го покажам на светот; пишувањето било начин да забележам некој момент, размислување, да дефинирам некоја сопствена состојба.

А што точно се смени за сега да настане „Фобос“, тоа и јас често се прашувам, зошто сега? Најверојатно е збир на повеќе околности, некои стадиуми во приватниот и професионалниот живот кои се поклопиле на вистински начин. Главното чувство кое го имав некој период пред да почнам со пишување на „Фобос“ е дека почнувам да ги согледувам работите како целина, не како изолирани настани. Најверојатно тоа е некоја зрелост и самодоверба што доаѓа со годините. Како и да е, открив дека пишувањето од секогаш било нешто што ми носело, можеби, најголема возбуда.

По професија си архитектка, а архитектурата е присутна и во романот (и структурно, и тематски). Во твојата глава, што ги поврзува архитектурата и книжевноста?

Да, по образование архитектка, а работам во областа на графичкиот дизајн. Но, мојот пристап кон креацијата, на било кое поле, е прво да согледам што е крајната цел, што сакам да кажам, која порака сакам да ја пренесам, каква атмосфера сакам да доловам и потоа го барам вистинскиот начин да го постигнам тоа. И на архитектурата и на дизајнот гледам како на начин да се раскаже приказна, но со друг медиум. Естетиката секогаш е во служба на пораката или на функцијата, никогаш форма само заради форма. Во дизајнот и архитектурата медиумот се линии и форми, во пишувањето зборови. Но секогаш ми е важна и празнината, и тишината, и бојата. Сакам со малку да кажам многу. Ете, тука можеби најмногу се гледа влијанието на Мис ван дер Рое – „Помалку е повеќе“.

А сигурно е дека и професијата, заедно со другите идентитетски слоеви на мојата личност, ми ги одредува интересите, темите, а и метафорите кои наоѓаат пат во моите приказни.

Кога ти пристапив за ова интервју, несвесно ти пишав дека ми се допадна твојата „збирка раскази“, па се поправив, затоа што „Фобос“ е именуван како „деконструиран роман“. Критичарите и теоретичарите би можеле да најдат аргументи и за едното и за другото. Но, ме интересира, зошто ти го доживуваш како роман?

Стравот е емоција што бара да се разгледа од повеќе страни. Не е линеарен, туку слоевит. За да се разбере, мора да се разложи, да се деконструира. Затоа и „Фобос“ ја доби оваа форма, составена од повеќе модули кои заедно градат една целина.

Во литературата постојат многу примери на ваков нетрадиционален роман, каде нема класична линеарна нарација. Тоа се среќава кај Господинов, кај Дејвид Мичел и кај многу други автори кои ја користат фрагментацијата како начин да раскажат една поголема приказна.

Ваквиот пристап кон раскажувањето не е ограничен само на литературата. Можеби најблизу до структурата на „Фобос“ го чувствувам аргентинскиот филм „Диви приказни“. Таму бесот, како движечка емоција, се истражува преку шест различни приказни кои недвојбено сочинуваат еден филм. Можат да стојат самостојно, но вистинското доживување се добива кога се гледаат како целина.

Така гледам и на „Фобос“, како на структура која само како целина ги открива сите нијанси на идејата која ја обработува.

Една од причините поради кои ми се допадна „Фобос“ е и ноншалантното прикажување на македонското секојдневие со суптилно преиспитување на причините поради кои сме тука каде што сме. Кој страв е најодговорен за состојбата во која се наоѓаме – стравот од минатото, сегашноста или иднината?

Мислам дека стравот кој лежи во основа на сите стравови кои нè измачуваат и обликуваат како општество е стравот дека сме мали, незначајни, нерелевантни.

Тој страв нè тера да гледаме кон минатото со нереално романтизирање, да бараме потврда за нашата вредност во „славното“ минато,  да се држиме за митови кои ни ја хранат колективната суета.

Во сегашноста тој страв се манифестира со потценување на сопствениот потенцијал, потценување на сопствените вредности, непрепознавањето на што е тоа што може да нè однесе напред, да ни дозволи да исчекориме посигурно.

А за иднината, мислам дека на одреден начин сите сме исплашени дали иднината нè вклучува нас и она што ни е важно, или ќе продолжиме, но во некоја друга форма. Но ако успееме да ја задржиме суштина, т.е. човечноста, емпатијата, љубопитноста, мислам дека нема потреба од страв.

Ајнштајн, Алберт – лош сопруг и емоционално недостапен татко → СЕ БРИШЕ (…)

Бовоар, Симон де – етички проблематични врски со студентки → СЕ БРИШЕ (…)

Вагнер, Рихард – детектиран антисемитизам и сомнително идеолошко влијание → СЕ БРИШЕ (…)

Вулф, Вирџинија – класни забелешки во приватна коресподенција → СЕ БРИШЕ (…)

Ѓоковиќ, Новак – псевдонаучни верувања, неконтролирани емотивни експлозии → СЕ БРИШЕ (…)

Калиопи – повеќекратни учества на Евровизија, прекумерна експресија → СЕ БРИШЕ (…)

Конески, Блаже – културна унификација, бришење на дијалектите → СЕ БРИШЕ (…)

Маркл, Меган – монетизација на приватноста, бескрајна самопромоција → СЕ БРИШЕ (…)

Николова, Оливера – детски книги без родова неутралност, промовирање на традиционални улоги → СЕ БРИШЕ(…)

Хомер – славење на војната, непотврден авторски идентитет → СЕ БРИШЕ (…)

Извадоци од „Ctrl+Ald-Del“ (стр. 57-64)

 

Во „Ctrl+Alt+Del“ ги истакнуваш фалинките на „кансел“ културата, со тоа што на една страна ги ставаш професионалните достигнувања на значајни луѓе низ историјата (кои ги читаме од нивните имиња и презимиња), а на другата страна нивните човечки мани, грешки и ужасни однесувања (кои често се такви само затоа што се извадени од контекст) поради што чистотнички трајно се бришат од историјата. До која мера заслугите на еден човек можат да се гледаат (не)зависно од неговото непожелно однесување?

Никој не е совршен. Да се биде човек значи да носиме во себе моќ за невидени достигнувања и можност за незамислива суровост. Тоа е борбата на човештвото откако постои, целата човекова уметност се базира на таа исконска борба.

Јас верувам дека треба секогаш да се стремиме да бидеме подобрата верзија од самите себе. Но, сите имаме човечки слабости кои не ја намалуваат вредноста на она што го правиме добро. Сметам дека тенденцијата преостро да се суди за делото поради човечките грешки на авторот не носи ни напредок, ни разбирање. Човечката историја е комплексна и не верувам дека со бришење и заборавање ќе изградиме подобар свет. Напротив,  ќе заборавиме на грешките и полесно ќе ги повториме.
Во приказната „Ctrl+Alt+Del“ непристрасно се бришат и Хитлер и Исус, бидејќи кога ќе се заборави контекстот, секоја девијација од општоприфатеното е казнива. Но ако ги избришеме сите, остануваме со ништо.

Со суптилен хумор ја третираш и темата на желбата да се биде писател. Сега, кога го скрши мразот со издавањето на романот и можеш себеси да се наречеш писателка, кои се твоите стравови?

Да, стравовите ја менуваат формата, ама не исчезнуваат. Ако пред „Фобос“, стравот беше дали воопшто некогаш ќе успеам да напишам нешто за кое сама ќе сметам дека вреди да се објави, потоа тој страв се преобрази во страв дали некој ќе види вредност во тоа што сум го напишала. Тука морам да му се заблагодарам на мојот уредник Ненад Стевовиќ за отворениот пристап и за пружената шанса. Сега Фобос повторно се преобразува. Сега се прашувам дали ќе можам да го одржам нивото, дали ќе си дозволам да пораснам како писател, но тоа е нормално, да се плашиме од непознатото, но да се соочиме со него.

Неодамна слушав еден извадок од интервју со Пети Смит направено во нејзината младост, каде таа вели дека пробивот на другата страна не се случува само еднаш. Дека да се помине една врата не е доволно, дека секој ден треба да поминуваш нова врата, и нова врата. И кога ќе ја видам денес, како на 78 години има таква енергија која секогаш оди напред, ми дава надеж дека во некоја форма и јас ќе успевам да наоѓам начини да минувам низ нови врати.

За крај, колку ти си играш со оган и колку сите треба да (продолжиме да) си играме? 😊

Ако под играње со оган се подразбере љубопитноста кон новото, како што и ми беше намерата во „Фобос“, тогаш да, јас сакам да си играм со оган. Капацитетот на човештвото да оди напред ми е фасцинација и сакам да бидам во тек со прогресот. Но, секако, во играта треба да има место и за одговорност. Секој прогрес на човештвото носи и опасности на кои треба да се пристапи реално и да се делува во насока одењето напред да не биде одење кон некоја дистописка реалност која не ја посакуваме. Затоа и е многу важно луѓето кои имаат силен етички компас, да не стојат на страна, туку активно да учествуваат во трасирањето на патот кон иднината. Бидејќи ако оставиме патот да го одредат само интересите на капиталот, без да биде земена предвид човечката димензија, тогаш можеби не сакајќи ќе дозволиме Фобос да биде во право.

Јас сум, и останувам да бидам, на страната на Прометеј 😊

*Содржината на интервјуто е единствена одговорност на интервјуираниот/та и не ги одразува ставовите на Европската Унија.

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Пишува: Анастасија Павловска, Здружение за креативна одржливост „Комбо“ 

Во време кога сè повеќе живееме „секој за себе“, кога купуваме повеќе отколку што користиме, а ретко се прашуваме што оставаме зад нас – постои едно место што го создадовме во Железара и кое нè потсетува дека може и поинаку. 

„Комбо“ не е само здружение за креативна одржливост, ниту само простор. Тоа е идеја дека креативноста, одржливоста и заедништвото можат да одат рака под рака во создавањето поубав живот за сите. 

Од запуштена просторија во Железара, со малку пари, многу пријатели, стари предмети и креативно размислување, успеавме да создадеме простор кој е автентичен и внимателно осмислен до секој детаљ – со една цел: да ѝ дадеме на населбата место каде што жителите ќе може да се собираат, креираат и да соработуваат. 

Решивме здружението да го наречеме „Здружение за креативна одржливост“ бидејќи една од нашите главни цели е да го намалиме отпадот што завршува на депониите преку неколку активности: редизајн и препродажба на стари предмети и облека, редонирање на други здруженија, како и организирање работилници каде што учиме, креативно создаваме и откриваме нови начини за креирање од отпад. 

Социјалната мисија на „Комбо“ ни беше јасна уште од самиот почеток бидејќи тоа беше нешто што нам, како млади креативци, ни недостигаше – чувство на колективност и припадност во заедницата, место каде што ќе запознаваме нови луѓе, ќе соработуваме и ќе создадеме можности за млади уметници кои сакаат да се промовираат и да се надградуваат во своето поле. 

Преку сè што правиме сакаме да покажеме дека креативноста не бара многу ресурси, туку поддршка, ентузијазам и храброст. 

Како овие мисии изгледаат во реалноста, може да се види преку соработката со младиот бенд „Калико“. Целата приказна започна кога тапанарот и неговата девојка станаа чести посетители на нашиот простор и брзо се спријателивме. По неколку кафе-муабети дознавме дека „Калико“ имаат снимено сингл, но немаат средства да го снимат својот прв албум. Наместо приказната да заврши таму, решивме дека тоа е моментот каде што ние, како „Комбо“, можеме да помогнеме – им обезбедивме студиска сесија со продуцент од самата населба, а паралелно со нив работевме на визуелниот идентитет и пакувањето на албумот, направено од рециклирана хартија (остатоци од печатница), со магнети собрани од ризли за цигари и рачно изработена графика. 

Резултатот беше 21-минутен албум со огромно значење – доказ дека со малку ресурси, но со многу креативност и заедништво, младите можат да создаваат и да растат во активни и одговорни чинители во општеството. 

Преку Маалскиот бувљак, „Комбо“ ја продолжува својата мисија и ја шири својата позитивна енергија. Овие настани ги гледаме како многу повеќе од продажба на работи од втора рака – тие се место на интергенерациска дружба, каде што сите учат едни од други. Младите носат свежи идеи, постарите споделуваат искуство, а меѓу нив се создава нешто ретко денес – чувство на блискост и припадност. 

По секој бувљак добиваме безброј пофалби и позитивни реакции и од изложувачите и од посетителите – кои го опишуваат „Комбо“: „исто како дома“, „место за мир и дружба“ или „прибежиште од бучниот и брз скопски живот“. 

Со своето постоење, „Комбо“ ја движи културата надвор од центарот и ја враќа во маалата. Децентрализацијата на културниот живот значи дека креативноста не треба да се случува само во галерии и институции – таа може да расте во гаражи, дворови и стари маалски простори кои повторно оживуваат. Во Железара тоа веќе се случува: „Комбо“ го реосмисли јавниот простор меѓу црвените згради како место за изложби, концерти, работилници и средби, каде што културата се создава од луѓето за луѓето. 

Особено значајно ни е што „Комбо“ е прифатено со топлина од соседите и најблиската заедница. Денес гледаме како кај луѓето во маалото се случуваат мали, но вистински промени: повеќе размислуваат еколошки, сакаат да ги донираат старите работи, внимателно избираат што купуваат и активно придонесуваат во комуналната градина што ја создадовме преку иницијативата „Ре-засади“. Таа градина стана симбол на заеднички труд и грижа за природата – место каде што и растенијата и односите растат. 

Во суштина, „Комбо“ е доказ дека промената може да почне од едно маало. Од неколку луѓе кои веруваат дека одржливоста не е само вирален тренд или маркетинг-стратегија, туку начин на живеење. Потврда дека заедницата може да биде најубавиот материјал од кој нешто се создава.

 

*Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.