Категорија: Culture Matters Series

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Пишува: Мартина Дранговска Мартинова, правничка, Македонско здружение на млади правници

Неодамна за време на една работилница во Приштина, предавачката нè замоли да одговориме со едноставно „да“ или „не“ на тезата: „Родителите треба целосно да ја контролираат приватноста на своите деца на интернет“. Речиси сите во просторијата без двоумење одговорија потврдно. Јас бев на другата страна од одговорот и, држејќи се до моето „не“, станував сè посвесна дека прашањето е за простор. Простор во кој човекот, мал или голем, учи да биде сам со себе, да постави граница, да постои без нечие туѓо око како огледало.

И токму тогаш ја почувствував целата тежина на прашањето, не затоа што другите грешат или затоа што јас сум во право, туку затоа што сфатив колку длабоко е вкоренето убедувањето дека приватноста е привилегија што децата допрва треба да ја заслужат.

Но правото да бидеш оставен на мир не е каприц на модерниот човек, туку стара човечка потреба. Вирџинија Вулф одамна напиша дека без „сопствена соба“ нема слободна мисла. Денес, кога и комуникацијата ретко има своја тишина, станува јасно дека приватноста е предуслов за достоинство. Таму каде што нема простор за сопствените зборови и мисли, човекот полека исчезнува.

А сепак, токму во свет на постојана поврзаност, приватноста е едно од најпотценетите човекови права. Сѐ почесто доброволно се откажуваме од неа, прифаќајќи ја како цена што ја плаќаме за удобност и чувство на припадност. Малите, речиси незабележливи отстапки што ги правиме, со текот на времето ја поместуваат границата меѓу јавното и интимното, сè додека приватноста не се претвори од право во привилегија.

Но не еднакво за сите. Приватноста отсекогаш имала различни значења, во зависност од тоа кому му припаѓала. За жените, таа со векови била врзана за домот, за просторот што општеството го нарекувало безбеден. И денес, кога насилството сè уште се третира како нешто што треба да остане зад затворени врати, јасно е дека таа рамка не е надмината.

И не само што опстојува, туку и се префрла на интернет. Доволно е да се отвори која било јавна објава на жена за да се види како насилството станува јавно и нормализирано. Коментарите речиси секогаш се сведуваат на изгледот, а жените се нападнати само зашто се видливи наместо повлечени и тивки. Во таков простор, повикувањето на приватноста повторно служи за да се оправда очекувањето дека жената треба да биде надвор од видното поле.
Последиците од ваквото сфаќање на приватноста, сепак, најрано и најсилно се чувствуваат кај децата. Приватноста им се одзема рано, тивко и најчесто со најдобри намери. Преку секојдневното документирање и споделување, детството станува јавно пред детето воопшто да разбере што значи избор. Така го губи просторот да учи што да сподели, со кого и зошто, и кога е во ред да не сподели ништо. Без таа можност да погреши, да се поправи и да научи, детето никогаш не ја учи приватноста како нешто што му припаѓа.

И како што детето расте, наместо просторот околу него постепено да се шири, во името на безбедноста сè почесто се заменува со надзор. Особено на Балканот, каде што контролата лесно се маскира како љубов. „Додека живееш под мој покрив“, велиме, заборавајќи дека дигиталниот покрив нема ќерамиди и бара сосема нов јазик на грижата. Кога грижата се претвора во надзор, разговорот исчезнува, а тишината што го заменува е најнебезбедната средина за растење.

Особено за девојчињата, кои многу порано и многу поинтензивно ја чувствуваат тежината на дигиталниот поглед врз себе. Понекогаш тој поглед е експлицитен: во форма на коментар, фотографија или порака што ја преминува границата. Понекогаш е тивок и системски: алгоритам што ги насочува и обликува уште пред да добијат простор да одлучат кои сакаат да бидат. Пред да научат да го препознаат сопствениот глас, тие веќе учат да го калибрираат според туѓи очекувања.

Со текот на времето, за девојчињата погледот на другите станува референтна точка. Границата не се доживува како право, туку како ризик. За нив, приватноста не е само прашање на безбедност. Таа е архитектура на самодовербата и предуслов за достоинствено постоење во јавен простор што никогаш не е навистина неутрален.
Но тоа искуство не завршува со детството. Девојчињата што растат без право на сопствен простор подоцна како жени повторно се соочуваат со истото оспорување, само во поинаква форма. Границите што не им биле признаени рано, подоцна повторно мора да ги докажуваат. Токму затоа разговорот за приватноста на децата нè враќа на прашањето: зошто контролата ја прифаќаме како нешто нормално?

Со таа мисла на ум, прашањето од работилницата си го донесов и во Скопје. Не ме следеше толку бројноста на оние што се согласија со тезата колку леснотијата со која дадовме одговор. Брзите одговори понекогаш служат како завеси зад кои се кријат теми што бараат многу подлабоко размислување.

Овде не станува збор за избор меѓу анархична слобода и воен надзор. Тоа се двете најлесни позиции, и двете погрешни. Она што ни недостига, а ретко го споменуваме, е постепен простор на учење: место каде што детето не се остава само, но и не се лишува од себе. Место каде што приватноста не е ризик што го избегнуваме, туку способност што внимателно ја градиме.

И токму тука е одговорот: да создадеме свет што ќе ги чува децата без да ги затвора и ќе им отвори простор да растат без да ги изложи. Да признаеме дека приватноста не е опасност, туку предуслов за човечност.
И дека детето, додека расте под наш покрив, мора постепено да научи како да живее под свој, со врата што знае кога да се отвори, а кога да остане затворена.

*Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.

 

 

Разговара: Наташа Атанасова

Непретенциозен, а добар. Фрагментарен, исцепкан на три ката со по три соби низ кои читателот шета додека пивка зборови со забавно-горчлив вкус, си поткаснува од слатко-кисело-лутите реченици и добива некои нови очила со кои подобро гледа на сегашноста што ја живееме, стравовите со кои се соочуваме и изборите што (не) можеме да ги направиме.

Леснотијата со која се чита дебитантскиот роман „Фобос“ на Соња Станковска, кој се појави пред околу два месеца, а и неговата луцидност, велат дека на него било посветено многу внимание. Спојот на сите овие работи ни ја разгори желбата да ѕирнеме и отаде напишаното и да поразговараме со авторката за тоа како настанал овој роман и кои нејзини размислувања биле силата што го придвижила и движела.

 

Соња, како испадна дури сега да ја издадеш твојата прва книга? Пишуваше ли одамна или сега почна – што се смени во тебе за да се случи книгава?

Пишувам откако ги научив буквите и ги прочитав првите книги. Имам тетратки, нотеси, ворд документи, каде што има поезија, раскази, почетоци без крај, краеви без почеток… Но никогаш порано не сум сметала дека нешто што сум напишала е спремно да го покажам на светот; пишувањето било начин да забележам некој момент, размислување, да дефинирам некоја сопствена состојба.

А што точно се смени за сега да настане „Фобос“, тоа и јас често се прашувам, зошто сега? Најверојатно е збир на повеќе околности, некои стадиуми во приватниот и професионалниот живот кои се поклопиле на вистински начин. Главното чувство кое го имав некој период пред да почнам со пишување на „Фобос“ е дека почнувам да ги согледувам работите како целина, не како изолирани настани. Најверојатно тоа е некоја зрелост и самодоверба што доаѓа со годините. Како и да е, открив дека пишувањето од секогаш било нешто што ми носело, можеби, најголема возбуда.

По професија си архитектка, а архитектурата е присутна и во романот (и структурно, и тематски). Во твојата глава, што ги поврзува архитектурата и книжевноста?

Да, по образование архитектка, а работам во областа на графичкиот дизајн. Но, мојот пристап кон креацијата, на било кое поле, е прво да согледам што е крајната цел, што сакам да кажам, која порака сакам да ја пренесам, каква атмосфера сакам да доловам и потоа го барам вистинскиот начин да го постигнам тоа. И на архитектурата и на дизајнот гледам како на начин да се раскаже приказна, но со друг медиум. Естетиката секогаш е во служба на пораката или на функцијата, никогаш форма само заради форма. Во дизајнот и архитектурата медиумот се линии и форми, во пишувањето зборови. Но секогаш ми е важна и празнината, и тишината, и бојата. Сакам со малку да кажам многу. Ете, тука можеби најмногу се гледа влијанието на Мис ван дер Рое – „Помалку е повеќе“.

А сигурно е дека и професијата, заедно со другите идентитетски слоеви на мојата личност, ми ги одредува интересите, темите, а и метафорите кои наоѓаат пат во моите приказни.

Кога ти пристапив за ова интервју, несвесно ти пишав дека ми се допадна твојата „збирка раскази“, па се поправив, затоа што „Фобос“ е именуван како „деконструиран роман“. Критичарите и теоретичарите би можеле да најдат аргументи и за едното и за другото. Но, ме интересира, зошто ти го доживуваш како роман?

Стравот е емоција што бара да се разгледа од повеќе страни. Не е линеарен, туку слоевит. За да се разбере, мора да се разложи, да се деконструира. Затоа и „Фобос“ ја доби оваа форма, составена од повеќе модули кои заедно градат една целина.

Во литературата постојат многу примери на ваков нетрадиционален роман, каде нема класична линеарна нарација. Тоа се среќава кај Господинов, кај Дејвид Мичел и кај многу други автори кои ја користат фрагментацијата како начин да раскажат една поголема приказна.

Ваквиот пристап кон раскажувањето не е ограничен само на литературата. Можеби најблизу до структурата на „Фобос“ го чувствувам аргентинскиот филм „Диви приказни“. Таму бесот, како движечка емоција, се истражува преку шест различни приказни кои недвојбено сочинуваат еден филм. Можат да стојат самостојно, но вистинското доживување се добива кога се гледаат како целина.

Така гледам и на „Фобос“, како на структура која само како целина ги открива сите нијанси на идејата која ја обработува.

Една од причините поради кои ми се допадна „Фобос“ е и ноншалантното прикажување на македонското секојдневие со суптилно преиспитување на причините поради кои сме тука каде што сме. Кој страв е најодговорен за состојбата во која се наоѓаме – стравот од минатото, сегашноста или иднината?

Мислам дека стравот кој лежи во основа на сите стравови кои нè измачуваат и обликуваат како општество е стравот дека сме мали, незначајни, нерелевантни.

Тој страв нè тера да гледаме кон минатото со нереално романтизирање, да бараме потврда за нашата вредност во „славното“ минато,  да се држиме за митови кои ни ја хранат колективната суета.

Во сегашноста тој страв се манифестира со потценување на сопствениот потенцијал, потценување на сопствените вредности, непрепознавањето на што е тоа што може да нè однесе напред, да ни дозволи да исчекориме посигурно.

А за иднината, мислам дека на одреден начин сите сме исплашени дали иднината нè вклучува нас и она што ни е важно, или ќе продолжиме, но во некоја друга форма. Но ако успееме да ја задржиме суштина, т.е. човечноста, емпатијата, љубопитноста, мислам дека нема потреба од страв.

Ајнштајн, Алберт – лош сопруг и емоционално недостапен татко → СЕ БРИШЕ (…)

Бовоар, Симон де – етички проблематични врски со студентки → СЕ БРИШЕ (…)

Вагнер, Рихард – детектиран антисемитизам и сомнително идеолошко влијание → СЕ БРИШЕ (…)

Вулф, Вирџинија – класни забелешки во приватна коресподенција → СЕ БРИШЕ (…)

Ѓоковиќ, Новак – псевдонаучни верувања, неконтролирани емотивни експлозии → СЕ БРИШЕ (…)

Калиопи – повеќекратни учества на Евровизија, прекумерна експресија → СЕ БРИШЕ (…)

Конески, Блаже – културна унификација, бришење на дијалектите → СЕ БРИШЕ (…)

Маркл, Меган – монетизација на приватноста, бескрајна самопромоција → СЕ БРИШЕ (…)

Николова, Оливера – детски книги без родова неутралност, промовирање на традиционални улоги → СЕ БРИШЕ(…)

Хомер – славење на војната, непотврден авторски идентитет → СЕ БРИШЕ (…)

Извадоци од „Ctrl+Ald-Del“ (стр. 57-64)

 

Во „Ctrl+Alt+Del“ ги истакнуваш фалинките на „кансел“ културата, со тоа што на една страна ги ставаш професионалните достигнувања на значајни луѓе низ историјата (кои ги читаме од нивните имиња и презимиња), а на другата страна нивните човечки мани, грешки и ужасни однесувања (кои често се такви само затоа што се извадени од контекст) поради што чистотнички трајно се бришат од историјата. До која мера заслугите на еден човек можат да се гледаат (не)зависно од неговото непожелно однесување?

Никој не е совршен. Да се биде човек значи да носиме во себе моќ за невидени достигнувања и можност за незамислива суровост. Тоа е борбата на човештвото откако постои, целата човекова уметност се базира на таа исконска борба.

Јас верувам дека треба секогаш да се стремиме да бидеме подобрата верзија од самите себе. Но, сите имаме човечки слабости кои не ја намалуваат вредноста на она што го правиме добро. Сметам дека тенденцијата преостро да се суди за делото поради човечките грешки на авторот не носи ни напредок, ни разбирање. Човечката историја е комплексна и не верувам дека со бришење и заборавање ќе изградиме подобар свет. Напротив,  ќе заборавиме на грешките и полесно ќе ги повториме.
Во приказната „Ctrl+Alt+Del“ непристрасно се бришат и Хитлер и Исус, бидејќи кога ќе се заборави контекстот, секоја девијација од општоприфатеното е казнива. Но ако ги избришеме сите, остануваме со ништо.

Со суптилен хумор ја третираш и темата на желбата да се биде писател. Сега, кога го скрши мразот со издавањето на романот и можеш себеси да се наречеш писателка, кои се твоите стравови?

Да, стравовите ја менуваат формата, ама не исчезнуваат. Ако пред „Фобос“, стравот беше дали воопшто некогаш ќе успеам да напишам нешто за кое сама ќе сметам дека вреди да се објави, потоа тој страв се преобрази во страв дали некој ќе види вредност во тоа што сум го напишала. Тука морам да му се заблагодарам на мојот уредник Ненад Стевовиќ за отворениот пристап и за пружената шанса. Сега Фобос повторно се преобразува. Сега се прашувам дали ќе можам да го одржам нивото, дали ќе си дозволам да пораснам како писател, но тоа е нормално, да се плашиме од непознатото, но да се соочиме со него.

Неодамна слушав еден извадок од интервју со Пети Смит направено во нејзината младост, каде таа вели дека пробивот на другата страна не се случува само еднаш. Дека да се помине една врата не е доволно, дека секој ден треба да поминуваш нова врата, и нова врата. И кога ќе ја видам денес, како на 78 години има таква енергија која секогаш оди напред, ми дава надеж дека во некоја форма и јас ќе успевам да наоѓам начини да минувам низ нови врати.

За крај, колку ти си играш со оган и колку сите треба да (продолжиме да) си играме? 😊

Ако под играње со оган се подразбере љубопитноста кон новото, како што и ми беше намерата во „Фобос“, тогаш да, јас сакам да си играм со оган. Капацитетот на човештвото да оди напред ми е фасцинација и сакам да бидам во тек со прогресот. Но, секако, во играта треба да има место и за одговорност. Секој прогрес на човештвото носи и опасности на кои треба да се пристапи реално и да се делува во насока одењето напред да не биде одење кон некоја дистописка реалност која не ја посакуваме. Затоа и е многу важно луѓето кои имаат силен етички компас, да не стојат на страна, туку активно да учествуваат во трасирањето на патот кон иднината. Бидејќи ако оставиме патот да го одредат само интересите на капиталот, без да биде земена предвид човечката димензија, тогаш можеби не сакајќи ќе дозволиме Фобос да биде во право.

Јас сум, и останувам да бидам, на страната на Прометеј 😊

*Содржината на интервјуто е единствена одговорност на интервјуираниот/та и не ги одразува ставовите на Европската Унија.

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Пишува: Анастасија Павловска, Здружение за креативна одржливост „Комбо“ 

Во време кога сè повеќе живееме „секој за себе“, кога купуваме повеќе отколку што користиме, а ретко се прашуваме што оставаме зад нас – постои едно место што го создадовме во Железара и кое нè потсетува дека може и поинаку. 

„Комбо“ не е само здружение за креативна одржливост, ниту само простор. Тоа е идеја дека креативноста, одржливоста и заедништвото можат да одат рака под рака во создавањето поубав живот за сите. 

Од запуштена просторија во Железара, со малку пари, многу пријатели, стари предмети и креативно размислување, успеавме да создадеме простор кој е автентичен и внимателно осмислен до секој детаљ – со една цел: да ѝ дадеме на населбата место каде што жителите ќе може да се собираат, креираат и да соработуваат. 

Решивме здружението да го наречеме „Здружение за креативна одржливост“ бидејќи една од нашите главни цели е да го намалиме отпадот што завршува на депониите преку неколку активности: редизајн и препродажба на стари предмети и облека, редонирање на други здруженија, како и организирање работилници каде што учиме, креативно создаваме и откриваме нови начини за креирање од отпад. 

Социјалната мисија на „Комбо“ ни беше јасна уште од самиот почеток бидејќи тоа беше нешто што нам, како млади креативци, ни недостигаше – чувство на колективност и припадност во заедницата, место каде што ќе запознаваме нови луѓе, ќе соработуваме и ќе создадеме можности за млади уметници кои сакаат да се промовираат и да се надградуваат во своето поле. 

Преку сè што правиме сакаме да покажеме дека креативноста не бара многу ресурси, туку поддршка, ентузијазам и храброст. 

Како овие мисии изгледаат во реалноста, може да се види преку соработката со младиот бенд „Калико“. Целата приказна започна кога тапанарот и неговата девојка станаа чести посетители на нашиот простор и брзо се спријателивме. По неколку кафе-муабети дознавме дека „Калико“ имаат снимено сингл, но немаат средства да го снимат својот прв албум. Наместо приказната да заврши таму, решивме дека тоа е моментот каде што ние, како „Комбо“, можеме да помогнеме – им обезбедивме студиска сесија со продуцент од самата населба, а паралелно со нив работевме на визуелниот идентитет и пакувањето на албумот, направено од рециклирана хартија (остатоци од печатница), со магнети собрани од ризли за цигари и рачно изработена графика. 

Резултатот беше 21-минутен албум со огромно значење – доказ дека со малку ресурси, но со многу креативност и заедништво, младите можат да создаваат и да растат во активни и одговорни чинители во општеството. 

Преку Маалскиот бувљак, „Комбо“ ја продолжува својата мисија и ја шири својата позитивна енергија. Овие настани ги гледаме како многу повеќе од продажба на работи од втора рака – тие се место на интергенерациска дружба, каде што сите учат едни од други. Младите носат свежи идеи, постарите споделуваат искуство, а меѓу нив се создава нешто ретко денес – чувство на блискост и припадност. 

По секој бувљак добиваме безброј пофалби и позитивни реакции и од изложувачите и од посетителите – кои го опишуваат „Комбо“: „исто како дома“, „место за мир и дружба“ или „прибежиште од бучниот и брз скопски живот“. 

Со своето постоење, „Комбо“ ја движи културата надвор од центарот и ја враќа во маалата. Децентрализацијата на културниот живот значи дека креативноста не треба да се случува само во галерии и институции – таа може да расте во гаражи, дворови и стари маалски простори кои повторно оживуваат. Во Железара тоа веќе се случува: „Комбо“ го реосмисли јавниот простор меѓу црвените згради како место за изложби, концерти, работилници и средби, каде што културата се создава од луѓето за луѓето. 

Особено значајно ни е што „Комбо“ е прифатено со топлина од соседите и најблиската заедница. Денес гледаме како кај луѓето во маалото се случуваат мали, но вистински промени: повеќе размислуваат еколошки, сакаат да ги донираат старите работи, внимателно избираат што купуваат и активно придонесуваат во комуналната градина што ја создадовме преку иницијативата „Ре-засади“. Таа градина стана симбол на заеднички труд и грижа за природата – место каде што и растенијата и односите растат. 

Во суштина, „Комбо“ е доказ дека промената може да почне од едно маало. Од неколку луѓе кои веруваат дека одржливоста не е само вирален тренд или маркетинг-стратегија, туку начин на живеење. Потврда дека заедницата може да биде најубавиот материјал од кој нешто се создава.

 

*Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.

Разговара: Наташа Атанасова

Кристина Е. Крамер е славистка и македонистка, универзитетска професорка од Торонто, Канада, која веќе неколку години е во пензија. Меѓутоа, нејзината неуморна работа на превод на дела од македонската книжевност со годините само како да се засилува. Крамер досега има преведено многу книги од македонски автори, меѓу кои се делата на Луан Старова, Гоце Смилевски, Лидија Димковска, Петар Андоновски, Влада Урошевиќ…

За препевот на обемниот избор од поезијата на Ацо Шопов, пред две недели Крамер, заедно со Ролу Грау, ја доби меѓународната награда за превод „Драги“, што ја доделува издавачката куќа „Антолог“. По тој повод, а во име на денешниот Европски ден на јазиците, го подготвивме ова интервју со неа.

Кон македонскиот јазик во младоста Ве има привлечено македонската народна песна. А што е тоа што Ве задржа повеќе од три децении да се занимавате со нашиот јазик и култура?

Кога бев студентка студирав и лингвистика и компаративна литература. Јазикот и литературата секогаш беа споени за мене. Бев во Ленинград во 1974 г., во Софија во 1977-ма, а во 1978-ма пристигнав првпат на бреговите на Охридското Езеро. Бев одушевена. Охрид тогаш беше потивок. Во дворот на Хотел Палас секоја вечер – македонска музика и играње. На семинарот тогаш, се сеќавам дека учествуваа врвни професори: Оливера Јашар-Настева, Лилјана Минова-Ѓуркова, Божо Видоески, Франтишек Мареш, Зузана Тополињска, Збигнев Голаб, Ерик Хемп… Кога немаше предавања шетав низ уличките, се сретнав со една стара баба па со неа пиев чај секој ден во нејзината бавча, се запознав со еден бакарџија кој, со жена му, ме поканија дома на селска кајгана, се сретнав со келнерка која работеше во рибен ресторан и се дружев со неа и нејзините млади пријатели. Значи, од моите први денови овде се среќавав со секакви луѓе кои ми покажаа дека овде има жива култура, дека овде би можела да најдам секакви интересни теми за истражување и да бидам во средината на една култура која беше сè уште полна со специфичност, со своја посебна атмосфера. И повеќе од 4 децении сум имала поддршка и во Македонија и во Торонто, и со оваа поддршка и доверба во мене, се трудев да им вратам нешто значајно на Македонија и на Македонците.

Каков е Вашиот однос кон македонската книжевност, земено општо, а каков кон прозата, драмата и поезијата, гледано поединечно?

Јас почнав да се интересирам за македонската литература уште од самиот почеток на моите докторски студии. Како студентка знаев многу македонски народни песни. А кога бев во Скопје на специјализација цела една година со Фулбрајтова стипендија во почетокот на осумдесеттите години, работев во Институтот за македонски јазик. Собирав материјал за мојата докторска работа на модалноста во македонскиот книжевен јазик и работев со картотека што имаше примери земени од секаква македонска литература, весници, списанија… Oва ми беше првата средба со имињата на македонските автори: Цепенков, Миладиновци, Јаневски, Конески, Малески, Андреевски, Чинго, Фотев, Солев, итн. Потоа, добив книги од Матеја Матевски преку Комисијата за културни врски со странство – Ѓорѓи Абаџиев, Стале Попов, Кочо Рацин и други. Овие книги беа jaтката на мојата лична библиотека на македонска литература (а сега се во нашата универзитетска библиотека). И ова знаење за историјата и на јазикот, и на литературата ми даде многу широк поглед на развивањето на македонскиот јазик и литература. Значи, ме интересираше како јазикот се развивал во сите негови политички, јазични и книжевни процеси.

Првите книги што сум ги читала? „Децата од нашата улица“ од Зекерија, „Зоки Поки“ од Оливера Николова, потоа, барем „Крпен живот“, „Големата вода“, „Пиреј“, куси раскази од Мето Јовановски, збирката „Лозје“ од Блаже Конески, „Табакерата“ од Абаџиев. Со моите студенти читавме и некои чинови од драмите на Антон Панов, Васил Иљоски, Горан Стефановски и поезија од Блаже Конески, Катица Ќулавкова, Константин Миладинов, Владимир Мартиновски, Лидија Димковска и други.

Значи, мојот однос кон македонска литература од самиот почеток беше поврзан со моите лингвистички студии за кодификацијата на јазикот, а потоа со предавање македонски јазик во странство. Не беше поврзано со книжевноста како академско поле. Не беше систематично.

Кога почнав да преведувам пред петнаесет години, размислував само за проза, романи и куси раскази. Во 2000-та ги читав „Татковите книги“ и си мислев, ако еден ден преведувам, оваа книга ќе ми биде првата.

Има многу интересни современи автори и купувам повеќе отколку што можам да читам, но литературната сцена е многу жива и активна и не можам да читам или да преведувам колку што би сакала.

Имате преведено многу прозни дела од македонски на англиски, а за преводот на романот „Лето во кое те нема“ од Петар Андоновски се закитивте и со наградата за превод на Британскиот ПЕН Центар. Колку се консултирате со самите автори во врска со преводот на нивните дела?

Краток одговор? Многу! Не знам зошто, но најмногу сум работела со живи автори и имам со нив многу активно допишување. Прашувам кога нешто не ми е јасно, кога има збор што никако не можам да го најдам во речници или онлајн, тие ми даваат совет и поправки. Еден превод е секогаш соработка – сакам преводот да биде точен и затоа, работам директно со авторите, со редакторите, зборувам со Македонци во Торонто, прашувам лингвисти и таму и овде коишто знаат и англиски и македонски. На песните на Шопов имавме посебна чест да работиме многу тесно со ќерка му, Јасмина Шопова. И, доаѓам во Скопје барем еднаш годишно за разни истражувања и да го освежувам моето знаење на современиот македонски јазик. Кога сум овде се сретнувам со авторите со кои соработувам. Знам дека во преводите секогаш ќе има грешки, но сакам да бидат колку што е можно помалку.

Во едно убаво интервју токму со Јасмина Шопова, зборувавте за одлуката за препев на поезијата на Ацо Шопов во соработка со Роли Грау и за целиот комплексен процес на преводот. Дали имате информации од издавачот каква е рецепцијата на поезијата на Шопов во САД?

Имавме преубави рецензии, на Инстаграм имаше 225 лајкови и линк до песните на онлајн-списанието „Asymptote“, на самата книга има рецензија од Борис Драљук и Шон Котер. Други рецензии беа објавени од американските професори Денис Ферхатовиќ и Сибелан Форестер и книгата беше на списокот на „EuropeNow’s 2023 Favorite Books in Translation“. Тешко е да знае повеќе за рецепцијата, но сега книгата ќе има нови читатели, нови обожаватели на негова поезија.

Од доделувањето на наградата „Драги“

За овој превод, заедно со Грау, месецов ја добивте меѓународната награда „Драги“. Кога се видовме накратко во живо во Охрид, ми кажавте дека наградата Ви е многу важна и значајна. Зошто?

Ние кои преведувамe не работиме за награди, работиме бидејќи нешто нè повикува да наоѓаме зборови, фрази и изрази за едно книжевно дело да живее во друг јазик. Работата не е лесна, има стотици начини да се греши и нема начин вашиот текст да биде ист како оригиналот. Затоа, чувството на успех тешко се достигнува. Со оваа награда ние можеме да почувствуваме дека Македонците мислат дека ние до некој степен успеавме нивен поет да се реализира на англиски, дека неговиот дух ќе инспирира читатели на англиски. Многу бевме трогнати кога ги рецитиравме двете песни на македонски и англиски на доделувањето на наградата во Охрид и луѓето многу емоционално реагираа.

Ми спомнавте и дека во „фиока“ Ви стојат три преводи од македонски на англиски, меѓу кои и „Не кажувам“ од Петар Андоновски и „Единствен матичен број“ од Лидија Димковска, кои ги преведовте минатата година на барање на Македонската асоцијација на издавачи за претставувањето на Саемот на книгата во Франкфурт и дека активно барате издавачи за нив. Колку ваквите „агентски“ активности се дел од Вашата работа?

Многу македонски автори немаат агенти, а без агент многу е тешко да најдат издавач. Пред неколку дена зборував со една мала издавачка куќа во Торонто. Секој ден им стигнуваат најмалку тринаесет ракописи. Како да ги прочитаат сите? Како да ги изберат добрите? Станува сè потешко и потешко дури и да најдат луѓе за да ги читаат ракописите. За „Сестрата на Зигмунд Фројд“ од Гоце Смилевски од „Пингвин“ ме прашаа мене, и за „Страв од варвари“ од Петар Андоновски, ме прашаа од „Партиан“. А за другите, јас сама требаше да го испраќам секој ракопис до многу издавачки куќи, а однапред знам дека речиси сите од разни причини ќе одбијат да го земат бидејќи имаат премногу ракописи, не знаат многу за македонска литература и нема финансиски средства за непознати автори. Со агент е полесно и се има повеќе избор. Поддршката од Министерството за култура е критично. А без никаква поддршка станува и потешко. Јас имам доверба во квалитетот на романите и на мојата работа и упорна сум. Па и „Хари Потер“ беше одбиен 12 пати пред да биде објавен.

Што е последно од македонската книжевност што Ве има фасцинирано и што би сакале да го преведувате?

Добро прашање! Освен двата романа што веќе ги споменавте, имам превод и на „Маџун“ од Влада Урошевиќ и барам издавач за овој роман. Почнав да го преведувам и „Вистинита но не многу веројатна историја за семејството Пустополски за куќата покрај Вардар и за четирите прстени“. Живееме во несигурни времиња и овој роман е многу интересен, тежок и забавен за преведување. Инаку, прво сакам да најдам издавачи за преводите коишто ги имам, а потоа да продолжам да читам понатаму. Можеби некои куси раскази од разни автори, не знам… Се вратив од Охрид со куп нови романи. Ќе видиме. Не знам како, но книгите ме наоѓаат мене.

Фотографии: (1) Дијана Тишко (2) Ричард Франз и (3) фото тимот на наградата „Драги“.

*Содржината на интервјуто е единствена одговорност на интервјуираниот/та и не ги одразува ставовите на Европската Унија.

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Пишува: проф. д-р Мимоза Ристова

По што е познат Европскиот центар за нуклеарни истражувања – ЦЕРН? Можеби веќе знаете, но ете да ве потсетам дека ЦЕРН е лабораторијата во која е сместен најголемиот акцелератор на честички во светот – големиот хадронски колајдер (LHC). Со него во 2012 година беше откриен Хигсовиот бозон, честичката која го објаснува механизмот за формирање на масата на елементарните честички. ЦЕРН, воопшто, е местото на најголемите откритија во физиката на честички. Тука се прават фундаментални истражувања за составот на материјата и природните сили. Освен Хигсовиот бозон, тука се развиваат знаењата за најситните градивни честички на материјата – кваркови, лептони, антиматерија и многу други. ЦЕРН е урнекот по кој треба сите да се водиме, во кој успехот е плод на меѓународна научна соработка. Во него учествуваат повеќе од 100 земји и над 10.000 научници. Покрај тоа, ЦЕРН е познат и како родно место на интернетот. ЦЕРН е образовна машинерија, тука работат стотици млади истражувачи и инженери од целиот свет, тука учат, соработуваат и градат кариера.

Кога се родил ЦЕРН?

По Втората светска војна европските научници сфатија дека ако сакаат да го сопрат трајното одлевање на мозоци од Европа во САД, што се случуваше најинтензивно поради напливот на фашизмот и нацизмот и поради погодностите што им се нудеа на европските мозоци во рамките на „Менхетн проектот“, и ако сакаат да ги вратат младите научници во Европа, мора да се создаде заеднички современ истражувачки центар кој ќе може да им конкурира на американските државни лаборатории. Така, по војната, поточно во 1949 година, на конференција на УНЕСКО било предложено формирање европска лабораторија за физика на честички. До 1954 година официјално беше основан ЦЕРН, со што се создадоа услови европските научници да останат и да си истражуваат во домашна лабораторија наместо да заминуваат во САД.

Мојот ЦЕРН

Во 2020 година ја имав извонредната привилегија да поминам цела една година во ЦЕРН во Женева, Швајцарија. Оваа уникатна можност не беше само професионална пресвртница, туку и лично патување во самото срце на меѓународната научна соработка. Целта на мојот престој беше тесно поврзана со развојот на проектот Југоисточно европски меѓународен институт за одржливи технологии (SEEIIST), визионерски проект инициран под водство на проф. Хервиг Шопер. Инаку Шопер, поранешен генерален директор на ЦЕРН, кој почина пред нецели два месеца, на 101 година, ја даде оваа монументална идеја, да се создаде мал ЦЕРН за земјите од Балканот за да се покаже дека закрвавените народи можат во мир да творат за благосостојбата на човештвото. Инаку, токму Хервиг Шопер е заслужен за реализацијата на грандиозната идеја за градење тунел за акцелераторот LEP со периметар од 27 километри на швајцарско-француската граница кај Женева, а кој потоа, со засилените технологии на магнети и инјектори беше претворен во LHC (големиот хадронски колајдер). Тој во својот екстремно плоден животен и работен век направи и уште неколку вакви помали проекти, како што се Беси во Германија и СЕЗАМЕ во Јордан (заедничка лабораторија за неколку арапски земји и Израел).
И покрај страшната пандемија, за мене 2020 секогаш ќе биде година на моја силна трансформација, учење и обновена посветеност на улогата на науката како мост меѓу народите. Работа во тимови кои се сестрано хетерогени, секако дека и научниците од непријателски држави и завојувани страни тука со здружени сили во мир и со почитување работат на врвни истражувања. Со тоа им даваат пример на политичарите дека за напредок се потребни заеднички пријателски напори.
Да напоменам и дека моја некогашна студентка и магистрантка д-р Ангела Глигорова речиси цела деценија работи во ЦЕРН на проекти за антиматеријата (создавање антиводород) на проекти кои се финансирани од програмата на Европската комисија – HORIZON.

Храм на меѓународна соработка

До 2020 година организацијата прерасна во живописен центар со повеќе од 10.000 научници и инженери од целиот свет. Да се работи во ЦЕРН значеше да се влезе во универзум каде што научната извонредност се среќава со секојдневна дипломатија. Секој ходник, секој состанок и секој заеднички проект во ЦЕРН потсетува дека силата на оваа институција не лежи само во технологијата, туку и во луѓето. Во текот на мојот престој имав можност да соработувам со истражувачи од цела Европа. Се радував кога ќе ги чуев сите можни јазици во една голема просторија, ресторанот нa ЦЕРН познат како R1. На кафе-паузите со колеги од многу земји споделувавме не само научни, туку и фасцинантни разговори за храна, музика, историја, спорт и филозофија.

SEEIIST: Визија за Балканот

Во таков контекст, мојата задача беше јасна, но амбициозна: да придонесам во развојот на проектот SEEIIST, иницијатива создадена со цел да обезбеди врвна научна инфраструктура на Балканот (синхротронски акцелератор). Неговата главна мисија е двојна: прво, да овозможи најсовремени истражувања во терапијата на рак преку примена на јонски зраци, и второ, да ја поттикне научната соработка и изградбата на капацитети во регион кој историски бил обележан со војни, поделби, политичка нестабилност и конфликти. SEEIIST носеше и симболична димензија: проект што ќе ги обедини земјите од Балканот, од кои некои неодамна доживеале војни и длабоки поделби. Тоа беше можност да се трансформира наративот за регионот, од минати конфликти кон заедничка иднина на соработка, иновации и одржлив развој.
Глобалната пандемија во таа 2020 година го натера ЦЕРН, како и многу други институции, да се приспособи на работа од далечина, ограничен пристап и неизвесност околу патувањата. Недостигот на директна човечка интеракција и војните во Европа го забавија донекаде процесот на одлучување за создавањето на малиот ЦЕРН за Балканот.
Сепак, искрено се надевам дека идејата за SEEIIST, иако заспана, ќе смогне сила за да воскресне и да го закити Балканот со еден научно-технолошки бисер како што е ЦЕРН.

Гледајќи наназад, мојот престој во ЦЕРН ја вообличи мојата претстава за тоа што значи да се биде научник вклучен во општеството. Работењето на SEEIIST ме научи дека науката не постои во изолација, туку дека таа е длабоко вплетена во социјалното, политичкото и етичкото ткиво на нашата современа доба. Проектот не е само за некакви зраци, невидливи со голо око, a кои излегуваат од акцелераторите и се судираат со други, туку е за надеж за лекувањето на повеќе видови рак, за кои радиотерапијата со рендгенски зраци не ветува голем успех. Тоа е проект на помирување и градење подобра иднина за граѓаните на Балканот.

*Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.

 

Europe Housе во соработка со Умно.мк ја реализира рубриката „Надреден знак“, во која интелектуалци од одредена област пишуваат колумни на теми што нè засегаат.

Содржината на колумната е единствена одговорност на колумнистот/ката и не ги ги одразува ставовите на Европската Унија.

Пишува: Јосип Коцев, поет

Од оние сум што веруваат дека поезијата има вонвременски својства, па пишувањето за „млада поезија“ малку ги распаметува сказалките на мојот книжевен часовник. Не е тајна дека во нашата средина, поетите, дури и оние на средни години со неколку објавени книги зад себе, со децении влегуваат во категоријата „млади и надежни“, па можеби оваа моја временска дезориентираност е и оправдана. Сите поети се млади, gau de amus igitur. Затоа, наместо за младата, би прифатил еден терминолошки компромис и би пишувал за новата поезија, иако не сум наклонет кон преголеми поетски декларации и апстрактни дефиниции бидејќи за мене поезијата е конкретен миг на доживување, пресек на чувството и мислата, а расправите за неа честопати се бескрајни, самодоволни и затрупани со субјективни флоскули. И сепак, еве, свесно паѓам во таа замка одговарајќи на прашањето: Како ја гледам новата, млада поезија?

Социјална ангажираност – секако, но зошто не и поглед навнатре?

Изминативе две години имав можност да соработувам со една издавачка куќа што се занимава со препеви и преводи на автори од помалку застапените источноевропски јазици – бугарски, хрватски, украински, летонски – на огромниот шпански книжевен пазар. Повеќето од овие поети и писатели се млади луѓе, родени по падот на железната завеса и она што веднаш го забележав кај нив беше ослободеноста од диктатот на социјалната ангажираност како задолжителна книжевна легитимација. Наместо да зборуваат од позиција на колективна судбина или историска неправда, тие се насочени кон интимното, личното, експерименталното. Во нивните песни урбаните пејзажи се слеваат со дигиталните простори, а јазикот слободно се движи меѓу локалниот колорит и глобалните културни кодови. Ова враќање кон искреноста, кон суптилната човечка чувствителност без задолжителна обврска кон „големите“ наративи е можеби најсуштествената одлика на новата поезија. Таа покажува дека интимниот, личниот глас може да биде исто толку моќен и релевантен колку и оној што држи политички говор од сцената.

„Поетската генерација“ – коинциденција и чиста статистика

Термините „поетска генерација“ или „писателска генерација“ отсекогаш ми звучеле редуктивно. Зошто би го подредувале поетскиот израз на еден автор во иста кошница со група туѓи поетски изрази само според годината на раѓање, како да станува збор за административна статистика? Имаме автори родени во првата деценија на 21 век чии песни носат далечен призвук на традиција и архаичност, и обратно – поети родени во 70-тите што пишуваат со современ јазик и им припаѓаат на најактуелните културни регистри. Новата поезија треба да ја одразува вистината за творењето – тоа е длабоко самотнички, сурово индивидуален процес. Секое дело треба да стои само за себе – со свој сопствен ризик, своја сопствена боја и глас. Време е поезијата да се ослободи од тој вкотвен став на редење „поетски генерации“ – како да се работи за воена регрутација во која сите мора да носат исто оружје и униформа. Наместо да се бара еден генерален „поетски призвук“ за цела група автори родени во иста декада кои фаќаат фреквенции во тие рамки, сакам да верувам дека секој млад автор ќе најде сила да застане сам зад своето дело и слободно и надгенерациски ќе го збогатува хоризонтот на различности.

Отворена покана за замолчаните

Историјата на литературата е истовремено историја на објавените гласови, но и на замолчаните, одмолчаните, премолчаните, избришани од видното поле или истиснати на маргините. Неодамна се прашував колку ли само замолчани и маргинализирани луѓе заминале од овој свет со креативна имплозија во себе? Долги децении книжевните друштва функционирале како затворени клубови. Луѓе со слични биографии, интереси и идеолошки погледи се собирале, се читале меѓусебно и си ги обезбедувале видливоста и местото во „колективниот портрет на литературата“. Критиката често се заменувала со колегијална потврда, а надворешните – особено жените и припадниците на маргинализираните групи или оние без пристап до тој круг – останувале невидливи. Новата, млада поезија, а и литературата воопшто, ми се чини дека сè појасно претчувствува и признава една проста, но радикална вистина: каноните не се ниту вечни ниту неутрални. Тие се производ на историски околности, културни хиерархии и префинети (или понекогаш брутални) механизми на одредување чиј глас е подобен на моменталните општествени услови и „вреди“ да преживее. Таа е и свесна дека преиспитувањето на канонот не значи бришење на ничие име или гонење од салонот на книжевноста, туку отворање на вратите за оние што никогаш не биле поканети да влезат.

Нова шанса за автентичност

Денес, автор кој никогаш не би бил поканет во тесните книжевни друштва може да допре до широк број читатели ако неговото дело ја пронајде својата публика онлајн. Алгоритмите, иако каприциозни, понекогаш се пофер од човечките порти – не прашуваат во кој круг седиш или каде циркулираш, туку дали твоите зборови предизвикуваат реакција кај читателот. Новата поезија денес има историска шанса да го одмине патот на старите клубови, да остане љубопитна и да ѝ одолее на опасноста повторно да се затвори во нови, уште потесни виртуелни кругови и групи на интерес. Социјалните мрежи, блоговите, поткастите, независните списанија и дигиталните платформи ѝ даваат можност да излезе пред светот без посредници, без чекање формално „влегување“ во канонот. Ова носи и креативна слобода – поетите можат да експериментираат со форма, да мешаат медиуми (текст, слика, звук, видео), да објавуваат интерактивно, да градат публика без филтри. Сепак, и ваквото големо расејување во дигиталниот простор како неограничена сцена не е без ризик. Тука е секогаш присутната книжевна хиперпродукција што е доволно луда и самоуверена да галопира неконтролирано, без потребниот сигнал од критиката (а во голем дел и без реакција од читателската публика). Но тоа е друга тема за размисла.

Верба

На крајот, верувам дека новата поезија ќе се избори за својата слобода. Таа има шанса да биде таква каква што сака да биде, и поангажирана и поперсонална, да ја прифати различноста како норма, а не како исклучок, да се ослободи од генерацискиот норматив и да зборува со јазикот што ѝ прилега, без да се плаши. И, се разбира, да остане верна на својата огромна поврзувачка моќ иако доаѓа од најосамените предели на човечката душа.